Ni kweli kwamba Tanzania tuna msongamano wa mamlaka– TBS, TMDA, TAEC, OSHA, WMA, GCLA, FCC, TCRA, NEMC, LATRA... ukiwa na kiwanda kidogo cha juisi unaweza kupitiwa na mamlaka 8 tofauti. Wote wanakuja na fomu, ada, na adhabu.
Lengo lao ni zuri: kulinda mlaji. Lakini utekelezaji* umekuwa kero. Mjasiriamali anatumia 30% ya muda wake kukimbizana na wakaguzi badala ya kuzalisha.
1. Tatizo hasa ni lipi?
Tatizo Mfano halisi Matokeo
1. Kujirudia rudia TBS inakagua kiwanda, TMDA inakuja wiki ijayo kuangalia kitu kile kile. Wote wanatoza ada. Biashara inalipa mara 2 kwa kazi 1. Pesa ingeenda kununua mashine.
2. Mamlaka kutokubaliana GCLA inasema lebo yako sawa, FCC inasema ni danganyifu. Wewe unakwama kati kati. Bidhaa inakaa miezi 6 bila kutoka sokoni.
3. Ada zimekuwa adhabu0 Kiwanda cha maji kinalipa milioni 8 kwa vyeti kwa mwaka. Faida yake yote inaliwa na makaratasi. Wengi wanafunga au wanafanya kazi chini ya kapeti – "machinga" tu.
4. Ukaguzi = "mradi" wa maafisa Afisa anakuja kila mwezi si kwa ubora, bali kwa sababu anajua ukimpa "bahasha" anakwenda. Rushwa inakuwa kodi ya ziada. Waaminifu wanashindwa kushindana.
5. Sheria hazieleweki Kanuni 200 za TBS. Huzipati mtandaoni. Ukikosea kidogo – faini milioni 5. Wafanyabiashara wanaogopa kuvumbua bidhaa mpya.
2. Nini kifanyike? – Suluhisho 6 vya haraka
A. Kwa Serikali – "Operation Ondoa Mkanganyiko"
1. Dirisha Moja la Udhibiti – "One Stop Quality Shop"
Badala ya TBS, TMDA, OSHA waje tofauti, *tuma timu 1 pamoja mara 1 kwa mwaka. Timu hiyo ichunguze kila kitu na itoe cheti kimoja cha "Ubora Kamili". Ada moja.
Mfano Rwanda FDA inashughulikia chakula + dawa + vipodozi vyote. Hakuna kujirudia.
2. Kanuni za "Uwezeshaji" badala ya "Uadhibu"
Sasa hivi mkaguzi akija na anatafuta kosa akupige faini. Badilisha:
- Kosa la kwanza onyo + siku 30 urekebishe + msaada wa kiufundi BURE.
- Kosa la pili= faini ndogo.
-Kosa la tatu ndipo adhabu kali.
Lengo liwe kumsaidia mzalishaji afikie ubora si kumfilisi.
3. Unganisha Mamlaka Zinazofanana
- TBS + WMA Mamlaka moja ya Vipimo na Viwango.
- TMDA + TAEC + GCLA ya vipodozi= Mamlaka moja ya Chakula, Dawa na Vipodozi.
- OSHA + NEMC sehemu ya viwanda = Mamlaka moja ya Mazingira na Usalama Kazini.
Zikibaki 4 tu kutoka 15, gharama ya serikali inapungua na mjasiriamali anapumua.
4. Toa "Leseni ya Mwanzo" ya miaka 2
Anza biashara leo, pata leseni ya muda ya miaka 2. Ndani ya miaka hiyo hakuna ukaguzi isipokuwa kama kuna malalamiko ya walaji. Hii inaitwa Regulatory Sandbox" Kenya wanafanya kwa fintech. Sisi tufanye kwa juisi, sabuni, vipodozi. Mpe mtaji muda akuzwe kwanza.
5. Weka kila kitu mtandaoni – Uwazi 100
- Kanuni zote za TBS, TMDA ziwe PDF rahisi mtandaoni.
- Omba leseni mtandaoni, lipa mtandaoni, ipakuliwe mtandaoni.
- Mkaguzi akija, aingie na tablet. Akipiga faini, ikae kwenye system mara moja. Akikuomba hela nje ya system, huo ni wizi moja kwa moja.
Estonia inafanya hivyo. Rushwa imekufa kwa sababu hakuna karatasi.
6. Pima mamlaka kwa "biashara ngapi zimesaidiwa"
Sasa KPI ya TBS ni "faini ngapi tumevunja". Badilisha iwe "viwanda vingapi vimepata ubora wa ISO kwa msaada wetu". Mkaguzi akisaidia viwanda 10 kupata masoko nje, apandishwe cheo. Akifunga viwanda 10, ahojiwe.
B. Kwa Wafanyabiashara – "Jipange"
1. Unda chama chenu Wazalishaji wa juisi Mwanza wakikusanyika 50, mnaweza kuajiri mtaalamu 1 wa ubora awasaidie nyote kujaza fomu za TBS. Mnalipa 50,000 kila mmoja badala ya milioni 2 kila mmoja.
2. Dai huduma: Mkaguzi akija bila barua rasmi, simruhusu. Akitaka "chai", mpige picha, tuma TAKUKURU. Kimya chetu ndicho kinawapa nguvu.
3. Anza na ubora ndogo Kabla hujaenda TBS, peleka bidhaa yako SIDO. Wanayo maabara nafuu na watakushauri. Ukifika TBS ukiwa umejipanga, hawana pa kukushikia.
3. Mfano wa nchi zilizofaulu
Nchi Walifanya nini? Matokeo
Rwanda Walifuta leseni 60. Walibakiza 8 muhimu tu. Ukaguzi ni wa pamoja. 2 Afrika kwa urahisi wa biashara. Viwanda vidogo vimeongezeka 300%
Georgia Walifuta kodi 15, wakabakiza 6. Walifuta mamlaka 40 za udhibiti. Uchumi ulikua 12% kwa mwaka. Kutoka umaskini kuwa nchi ya kipato cha kati miaka 10
Vietnam "Chakua ya mwanzo": Miaka 3 ya kwanza hakuna kodi, hakuna ukaguzi isipokuwa ulalamishiwe. Sasa wanaingiza bilioni $300 za mauzo nje kwa mwaka
Kwa kifupi: Kanuni ya Dhahabu
Mamlaka ya udhibiti ni kama chumvi kwenye chakula. Kidogo inaboresha, nyingi inaharibu.
Lengo lazima liwe Kila Mtanzania anayeamka na wazo la kuuza mandazi, anaweza kufungua kibanda kesho asubuhi bila hofu. Ubora utadhibitiwa, lakini baada ya yeye kuanza kupata pesa, si kabla
Serikali ikitaka mapato, njia rahisi ni kuruhusu biashara milioni 5 zifunguliwe. Kila moja ikilipa kodi 100,000 kwa mwaka = bilioni 500. Kuliko kufunga biashara 4 kwa faini ya milioni 10.
0 Comments